Туган ягым — кара алтын иле темасына инша. Баулы районы турында.





ТУГАН ЯГЫМ –
“КАРА АЛТЫН” ИЛЕ




Баулы ш‰k‰ренеS 1 нче санлы
урта гомумбелем бир_ м‰кт‰бенеS
9 нчы сыйныф укучысы
Солтанова АлиянеS
татар теленн‰н сочинениесе





2016 нчы ел

Баулым – минем туган ягым,
Яздай якты гомер таSым,
Синд‰й Gирл‰р тагын бар мик‰н?
Инде к_пме илл‰р к_рдем,
Кабат – кабат шуны белдем:
ИS газизем тик син, син ик‰н!
Р. В‰лиева
Баулы районы – ТатарстанныS к™ньяк-к™нчыгышында урнашкан, Башкортстан k‰м Оренбург ™лк‰се бел‰н чикт‰ш иS г_з‰л т™б‰кл‰рнеS берсе. РайонныS сокландыргыч табигате тау ит‰кл‰ре k‰м далалар пейзажыныS гаG‰еп берлеген т‰шкил ит‰, ул тек‰ калкулыкларга, k‰м т_б‰нлекл‰рг‰ д‰ бай. Горизонтка тоташкан киSлекл‰р к_Sелл‰рне к™нд‰лек ыгы-зыгыдан читк‰ алып кит‰, Gанны – б‰хет, ‰ й™р‰кне тормышны ярату бел‰н тутыра. Мондый Gирд‰ кеше иркен сулыш ала, шуSа к_р‰ д‰ бу т™б‰к элек-элект‰н т™рле халыкларны _зенеS матурлыгы бел‰н G‰леп итк‰н, кешед‰ге яшерен иGади к™чл‰рне уяткан.
Туган якны ™йр‰н_ музеенда тупланган архив документларына караганда, Баулы елгасы буенда беренче авыл 1626 елда барлыкка килг‰н. Вакытлар узган саен, авыл зурайган, бернич‰ утар оешып, тизд‰н алар, риваятьл‰р буенча, “баллы елга” исеме астында берл‰шк‰нн‰р k‰м Баулы дип атап й™ртел‰ башлаганнар.
Борын-борыннан Баулы Gиренд‰ яш‰г‰н халыклар нигезд‰ игенчелек, терлекчелек, с‰_д‰ бел‰н ш™гыльл‰н‰л‰р. 1917 елга кад‰р Баулы волосте территориясенд‰ алпавыт ЖдановныS спирт заводы берд‰нбер промышленность предприятиясе булып санала, 7 тимерче алачыгы, 19 тегерм‰н k‰м ярма яргыч, 1 сарыклар абзары була. Ике меSн‰н артык кеше яши. XIX гасыр ахырында авыл волость статусы ала.
1930 елныS 10 августыннан Баулы районы административ бер‰млек буларак терк‰л‰. Тарихи яктан караганда, район территориясенд‰ элек-элект‰н _к т™рле милл‰тл‰р гомер с™р‰. Аларга берг‰л‰п гражданнар k‰м Б™ек Ватан сугышы авырлыкларын к_т‰рерг‰, сугыштан соSгы елларда тыныч тормыш т™зерг‰, туган илнеS шатлык k‰м кайгыларын уртаклашырга, балалар _стерерг‰ k‰м б‰хетк‰ ирешерг‰ туры кил‰. Б™ек Ватан сугышы елларында Баулыда 8 меS кеше туган Gирне саклау ™чен фронтка кит‰, аларныS к_бесе яу кырларында ятып кала. Д_рт кеше Советлар Союзы Герое була. ЯкташларыныS каkарманлыгы ист‰леген‰ Баулы ш‰k‰ренеS FиS_ k‰м Хезм‰т Даны паркында бронза бюстлардан аллея эшл‰нг‰н k‰м М‰Sгелек ут яна.
Район _сешенеS яSа этабы 1946 елныS сентябренд‰ Баулыда девон нефть чыганаклары табылу бел‰н б‰йле. Районга беренче нефтьчел‰р аяк басканда, анда ‰ле автомобиль юллары да, су_тк‰ргечл‰р д‰ булмый, барлык объектларга электр да бирелм‰г‰н була. Нефть промышленностеныS _сеше районда авыл хуGалыгын актив _стерерг‰ ярд‰м ит‰. Нефтьчел‰рне б™тен кир‰к-ярак бел‰н т‰эмин ит_ ™чен автомобиль юллары G‰ел‰, яSа промышленность k‰м агропромышленность предприятиел‰ре сафка баса. Поселок яшьл‰р k‰м профессиональ кадрлар бел‰н тулылана, _с‰, зурая, яSа йортлар, м‰кт‰пл‰р, балалар бакчалары, спорт k‰м м‰д‰ният учереждениел‰ре т™зел‰. Н‰тиG‰д‰ 1997 елныS 18 сентябренд‰ Татарстан Республикасы Д‰_л‰т Советы карары нигезенд‰ Баулыга республика д‰р‰G‰сенд‰ге ш‰k‰р статусы бирел‰.
Б_генге к™нд‰ районда 38 меSг‰ якын кеше ис‰пл‰неп, шуларныS 23,2 меSе – ш‰k‰рд‰, ‰ 14,6 меSе авылда яши. Баулы Gиренд‰ т™рле милл‰т кешел‰ре _зара дус-тату гомер кичер‰ k‰м янып эшли: татарлар, руслар, чувашлар, удмуртлар, мордвалар k‰м илебезнеS башка халыклары.
1946 елда республика территориясенд‰ девон катламнарда гаять зур нефть чыганакларыныS ятуы ачыклана. Бу районда k‰м гомум‰н б™тен Татарстанда гаять ‰k‰миятле вакыйга була. Илг‰ 160 млн. тоннадан артык нефть бирг‰н Баулы чыганакларын эшк‰рт_ ‰н‰ шул вакытта башлана. Нефть табылу Баулыны k‰м гомум‰н районны _зг‰рт‰, т™б‰кт‰ промышленность k‰м авыл хуGалыгы _сешен‰ уSай шартлар тудыра.
Ку‰тле “Баулынефть” нефть k‰м газ чыгару идар‰се т™п нефть чыгаручы предприятиег‰ ‰верел‰.
Б_ген ‰леге идар‰ - республикабызныS нефть тармагында иS эре предприятиел‰рнеS берсе. ИS яSа технологиял‰рне файдалану k‰м “Баулынефть” идар‰се хезм‰тк‰рл‰ренеS югары профессиональ осталыкка ия булуы аркасында, Баулы скважиналары т‰_леген‰ республикага 8–9 тонна Gир мае бир‰. Шул ук вакытта, Татарстан буенча уртача алганда 4 тоннага якын нефть чыгара. Болар барысы да бернич‰ буын Баулы нефтьчел‰ренеS фидакарь хезм‰те н‰тиG‰сенд‰ ген‰ м™мкин була.

“Алтын башак”, “кара алтын”
Ул БаулыныS берлеге,
Т™з_чег‰ бурычлы, ди,
Ш‰k‰рнеS т™зеклеге.

Й™р‰к ялкынланып яна
Хас булып баулылырга,
Учындагы суны кысып
Ут чаткысы чыгара.
Р. Сафин

Баулы районында нефть 60 еллар элек чыгарыла башлауга карамастан, Баулы Gирен‰ яшеренг‰н серл‰р Gит‰рлек, Gир астындагы барлык х‰зин‰л‰р д‰ ачылмаган ‰ле. Б_генге темплар бел‰н нефть чыгарганда Баулыдагы Gир асты байлыклары запасы ким диг‰нд‰ тагын 50–60 елга Gит‰ч‰к.
Б_генге к™нд‰ ‰йл‰н‰-тир‰ мохитны саклау турынта кайгыртудан башка нефть чыгару турында уйларга да ярамый. ШуSа к_р‰ “Баулынефть” идар‰сенд‰ зур Экология программасы эшл‰нг‰н. Бу программаны _т‰_ нефтьчел‰рг‰ авария очракларында табигатьне кара май агызып пычратмыйча нефть чыгарырга м™мкинлек бир‰. Экология программасыныS эше инде б_ген _к к_зг‰ к_ренерлек: kава чистарды, чишм‰л‰р чистартыла k‰м т™зекл‰ндерел‰, елгаларда k‰м сулыкларда зарарлы матд‰л‰рнеS концентрациясе тиешле нормадан югары к_т‰релми.
Ш‰k‰р _сешенд‰ д‰ “Баулынефть” идар‰сенеS роле гаять зур: аныS б™тен инфраструктурасы идар‰ ис‰бен‰ киS‰я. Нефтьчел‰р булышлыгында ш‰k‰р бел‰н берг‰ якын-тир‰ авыллар да уSай якка _зг‰реш кичер‰.
Кил‰се елга Баулы ш‰k‰рен‰ 20 яшь тула, ‰ Баулы Gиренд‰ нефть чыга башлауга 70 ел булды.
Баулы нефтен‰ 60 ел булганда, 1 нче номерлы скважина яSадан нефть бир‰ башлый.
Быел Татарстанда 3 млрд. тонна нефть чыгардылар. Бу б™тенебез ™чен д‰ бик зур шатлык булды.
€г‰р д‰ Баулыда нефть чыкмаган булса, кем бел‰, безнеS тормышыбыз нинди булыр иде?!
Нефть – БаулыныS горурлыгы, “кара алтыны”!

Тел очымда Gылы бер наз й™ри,
К_Sелл‰рд‰ - якты бер исем.
Туган ягым – телл‰ремн‰н т™шм‰с,
Fырларымда й™рг‰н Gырым син.
Ф. Садыйкова










15

Приложенные файлы


Добавить комментарий