Классный час Шагаа

Класс шагы: «Шагаа – ыдыктыг байырлал»
Cорулгазы: Уруг – дарыгны чаагай чаSчылдарга ™™редири;
тыва чоннуS шаанда ойнап чораан оюннарын таныштырары, ™™редири.
Киржикчилери: 9б, 9в класстын оореникчилери
Класс шагыныS планы:
1.Шагаа дугайында таныштырылга
2.М™™рейлер:   а) _легер-домактар, д_рген чугаа, узун-тыныш, йорээлдер. тывызыктар;
                    Класс шагыныS чорудуу:
         1.Организастыг кезээ.
Башкы:
- Экии, уруглар! Б=г\н бо кайгамчык =ргээвиске тыва чоннуё национал байырлалы- Шагаага тураскааткан класс шагын эрттирер-дир бис. Келген аалчыларывыс болгаш эргим уруглар, силерге кел чыдар Аът чылы-биле байыр чедирбишаан, быжыг кадыкшылды, чедиишкиннерни, аас-кежикти, ак орукту к\зеп, й=рээп тур бис.

1 башк-чы: Амыр-менди айтырбышаан,
Аалдап келген аалчыларга,
Башкыларга, сургуулдарга
Кок аът чылын уткаан
Кайгамчыктыг шагаа-биле,
Кудук базып м=гейбишаан,
Курай салып, чолугаалы!

2 башк.: Амыр тур бе, тайбын тур бе, эргим чонум?
Аал ораныныр, ыт кужунар думаа-ханаадан сол-ла тур бе?

1башк.: Данза солчуп чугаалажыр, менди солчуп хоорежир
Арбын чонум силер-биле, амырлажып чолукшуулу
(аалчылар-биле чолукшулга)

1. Шагаа-биле таныштырылга.

_ Ам силерге шагаа байырлалынын дугайында таныштырыптаалы.

Шагаа - Ч™™н  ч_к улузунун чаа чыл уткуур чанчылындан тывылган байырлал. Чингис –Хааннын уезинден бээр Шагаа байырлалын куску уеде демдеглеп эртирип турган, чуге дизе куску хун биле дуннун деннежи бээрин барымдаалап байырлап турганы ол. Оон соонда 1267 чылда Чингис-Хааннын оглу Хубилай –Хаан байырлалды февраль айже шилчиткен.
20чылдарда Тывага Шагаа байырлалын хоруп каапкан турган.70 чыл иштинде Шагаа байырлалын эрттирбейн келгеннер .
1991чылдын февраль 8-те Тыва АССР-нин дээди Совединин президентилеринин доктаалы биле Шагаа байырлалын тыва чоннун национал байырлалы кылдыр доктааткан. Оон бээр-ле Шагаа байырлалынын эртер хунун астрологтар, лама-башкыларнын санааны-биле ай календарын езугаар тодарадып ап турарлар.
Кандыг-даа чон эрги чылды удеп, чаа чылды уткуур чанчылдыг. Тывалар шагдан тура, бир чыл эргилип, оскези келир душта, улуг байырлалга оваарымчалыг белеткенип чораан. Чуге дээрге удавас чаа чыл торуттунер, ол кандыг-даа бооп болур. Чаа чыл чаш кижи торуттунери-биле домей. Багай чуве болбазын дээш, кижилер ол уеде кончуг серемчилелдиг, сагыш-сеткилинден эгелээш, оран-савазын, чугаа-домаан арыглаар, элбек аъш-чемни белеткээр.
Чаш кижи торуттунгеш, авазынын аа судун эмер. Уе-шаг-даа, чер-даа база ындыг чаяалгалыг. Час кээрге, ие-чер бодунун чулуун т=п, оът-сигенни, хем-х=лдерни, ыяш-дашты, дириг амытаннарны чемгерер. Ынчангаш чаа чыл байырлалын «шагаа», «шагныё аазы» азы «эгези» дээн ужуру ол.
Башкы:
Шагаа – улус чоннуё т==г\ден байырлалы.
Шагаа- эргилип кээр чаа чылдыё ёзулалы.
Шагаа – чемзиг чемниё дээжизи. =ктерели.
Шагаа – оолдуё, кыстыё омакшылы, ==р\шк\з\.
Уруг-дарыг ойнап-х=глээр чаагай х\н\,
Улуг-биче чолугужар найыры-дыр.

-Ам дараазында Шагаага канчаар белеткенирин корээлинер.
Шагаага белеткел.
Шагаага баш удур белеткел херек. Мал семис турда-ла, кончуг иртти д=гергеш, =реме, саржаан, чодураалыг, [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] ч=кпээн, [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] белеткеп алыр.
Шагаа \ези чоокшулап олурда, аал чоогунуё, =г иштиниё, бажыё-балгаттыё соёга-хаалганыё шупту эт-херекселде эрги чылдыё хир-чамын аштап, арыглангаш, кижи бодунуё сагыш-сеткилин боданып, арыглап, кылган ижин сайгарып боданыр. Ол дээрге \нген чаа чылдан эгелеп, кижи бодунуё чуртталгазын эки талаже углап-баштап, ачазыныё, акызыныё, дуёмазыныё эки эжи, дузалакчызы, ч=ленгиижи болуп, т=рел-чонунга харыысалгалыг болуру-дур.
Саё салырыныё езулалы
Шагааныё б\г\-ле езулалдарында саё салыры эн кол черни ээлеп турар. Ол дээрге шагааныё бажы, эгези, дээди чадазы, =зээ болгаш эё-не с\з\глелдиг кезээ болур. Саё салыры анаа-ла ужур барымдаалап кывыскан одаг эвес, а дыка ханы ужур-уткалыг езулал болур. Бир талазында, кижилерниё эрте-шагдан х\нге амыдыралдыё \нер д=з\ деп ч\д\п чорааны болгаш ооё уламындан отту х\нн\ё черде чаштанчызы, кезек чамдыы деп санап, отка ч\д\п, ону дагып, с\з\глеп чорууру болур.
  СаS  салыр  савага  делгеп  белеткеп  алган  ажы-чеминиS  дээжизин  алгаш,  х_н  _нер  ч_кче  углай  салгаш,  чемниS  дээжизин  ™рттедир. Ол  ч_н_  илередип  турарыл  дээрге,  чаа  _н_п орар  чылды  чалап,  уткуп  ап  турарывыс  ол.
      ДаS  аткан,  х_н  херелдери-биле  Шагаа  байырлалы  эгелээр.
       ТускайлаS  чымыштыг  ажыл-иштен  дыштанып,  т™рел  чонун  чалап,  чаладып,  чаа  _нген  чылды  й™рээл с™стер-биле  уткуп  алыр, чижээ:
Айым чаазы, хунум эртези!
Эрги чылды удеп,
Чаа чылды уткуп тур мен.
Чылан чылы эрте берди, чана берди.
Кижилернин чопшул оннуу
Аът чылы чедип келди.
- Шагаада база бир чараш езулал – чолукшулга езулалы болур.
Чолукшулга езулалы
         Бо езулалды хун бурунун амыр-менди солчулгазы-биле холуп болбас. Чолукшулга чогум-на шагаа езулалы, оон бир чарылбас кезии. Чуге дээрге чолукшулга хамыктын мурнунда чаагай кузээшкиннерни кылыры: ак чолду, ак орукту, кан-кадыкшылды кузээри-дир. Ол езулал колдуунда артыштыг санга арыгланып, ак харга аштанып-кактанган соонда, даштыгаа болур. Ук езулалды кылырда,  хар-назыны  бичии  кижи  ийи  холун  бурунгаар  сунуп,  _зеш  кылынгаш,  улуг  кижиниS  ийи  холунуS  адаан  дозуп  салбышаан,  «Амыр-ла!»  деп  чугаалаар. Бо  дээрге  шаг-шаандан  бээр  улуг  кижини  х_нд_леп,  дыSнап,  аныяк кижиниS  биче  сеткилдиин  илередип  турар  тыва  кижиниS  ёзулалы,  чаSчылы.
- Ук езулалдарнын соонда, шагаанын база бир солун кезээ – шагаа оюннары эгелээр.
Шагаа оюннары
           ШагааныS  бир  солун  кезээ - ™г, бажыS, аал  б_р_з_  бот-боттарын  чалажып,  амданныг  тыва  чемни:  тараа,  далганы,  манчы-хуужуурну,   боова-боорзакты,  конфет-чигирни  чивишаан,  янзы-б_р_   тыва  оюннарны  ойнап  эгелээр.  Уруглар  ойнаар  тыва  шагаа   оюннары:  кажыктаар,  «Аскак  кадайлаары»,  чинчи  чажырар  оюн,  д_рген -чугаа-биле   маргыжары,  кожумак  ырылар-биле  маргыжары,  тевектээри,  шыдыраалаары,  тывызыктажыры  болгаш  ™ске-даа  оюннар.

            1.Шагаа х_н_ м™™рейлиг
   Адыш – чарыш маргылдаалыг
   Ийи кезек _ст_п алгаш
   Оюн - х™гже кирээлинер!
2. Чанчыл ындыг, ужур ындыг
Чалыы салгал уламчылаал!
Аалдарга уступ алгаш,
Адаан-моорей кылыылынар!

- Кайы аалдын уруглары аас чогаалынга кончуг эвес корээлинер, уруглар! Ынчангаш «Устуу аалдын уруглары» болгаш «Алдыы аалдын уруглары» кылдыр усчуп алыылынар. 1-ги мооорей йорээлдер моорейинден эгелептер бис бе?
1-ги моорей. Йорээлдер моорейи.
1-ги оореникчи:
Эрги чыл сен эки чолду
Эктивисти ажыр шаннадын
Байырлажып удеп тур бис,
Байырлыг чылым байырлыг!
Чаа чылым, Аът чылым
Сагыш ышкаш моорлап келдин.
Чаа чылым амыр-ла бе!

2-ги оореникчи:
Ажы-толге башкыларга
Аас кежиин шаннап келем.
Ада-ие чонувустун
Ажыл-ижи будуп турзун!
Азыраан мал менди турзун,
Ажы-толу мандып турзун!
Аас-кежии, курай-курай!
Амыр-тайбын, курай-курай!.
Эр-хейлер!
2-ги моорей Дурген чугаа, узун тыныш
Башкы:
Дурген чугаа, узун тыныш чугаалаанда
Дужуп бербес болгай силер
Дургеденер келинерем
Дурген чугаа, узун тыныш кымда барыл?

9ба) Дурген-дурген дурген чугаа
Чугаалаза шуут солун
Солунназа соон бодаар
Бодаарлаза боду эрес
Эрестезе эвилен-даа
Эрнин Эри чораан дижир.

9в б) Билдим билдим бистин класс
Класстаза кымны чок дээр
Дээрлезе дедир барба
Барбалаза баарын кадар
Баштак кыстар бисте деп бил.
Эр-хейлер, дурген чугаага кайынар-даа дужуп бербес-тир силер. Ам дараазында узун-тынышка кужувус шенежиптер бис бе? (2 оореникчи узун-тыныш чугаалаар).
Тывызыктар моорейи
-Оюн-тоглаавысты уламчылап, ийи тала тывызыктажып, ойнаптар бис бе? Бир эвес тып чадай берзинерзе, баажызын айтырып ап болур. Че-ве, салып эгеледим-не!

1. Ак теве 12 бодаган торээн (чыл, он ийи ай)
Алдын теректин адыры он ийи.
Унген бурузу уш чус алдан

2. Дендии куштуг, девиденчиг уннуг.
( динмирээшкин).
3. Ог иштинде алдын кадын ойнап-ойнап удуй берди. (от).
4. Ала аъдым хыл кажаалыг. (карак)
5. Ак ширтек хову шыпты. (хар).
6. Тии чок торгум, дизии чок чинчим. (дээр, сылдыстар)
7. Беш алышкы дош чуктеди.(5 салаа, дыргактары)
8. Тейлеп-ле турар, тейлеп-ле турар,
Тейлээн соонда, теккиледир узер (балды)
Улегер домактар моорейи
1башк-чы: Тыва чоннун аас-чогаалы
                Салгал дамчып чедип келген
                Оттур соглээн улегер домаа
                Озуп орар салгалдарны кижизидер.
2башк-чы: «Улегер домакта нугул чок» дижир болгай. Дараазында улегер домактарга моорейден чарлаар бис бе?  (Улегер домактар моорейи)
      Мен эгелеп каарымга билир улус бар болза тондурер силер. Кайы командадан улегер домактарны ковей билир эвес хынаптаалынар.
Ужук билбес кижи(Уну чоктан дора.)
2.  Кижи озер (Кидис шойлур)
3.  Чадаг чорба, аьттыг чор(Чааскаан чорба,
4.  Чадаг кижиге чер ырак(Чалгаа кижиге чем ырак)
5.  Куш уязынга ынак(Кулун иезинге ынак)
6.  Шевер кижи мактадыр(Чевен кижи бактадыр эштиг чор)
7.  Эки кижээ эш хой (Эки аътка ээ хой))
8. Шугум чазаарда, шыгаар (Шуугаар бетинде, боданыр)
9. Шапты бижек эътке дыынмас (чалгаа кижи ишке дыынмас)
Туннел.
Башкы:
- Аастыгга алыспас,
Аас чогаалга шыырак, кайгамчыктыг чечен-мергенинерни коргустунер, уруглар. Моорейлерге киришкенинер дээш, улуу-биле четтирдивис.
- Ыдык байырлалывыс шагаа дугайында ажыктыг чуулдерни билип алган деп идегевишаан, клазывыс шагын тондурээли.
1.башк-чы:  Унуп орар Аът чылда
Чаяалганар будер болзун,
Ада-ие, ажы-толге,
Ачы-чолдуг башкыларга,
Эртем оруу ажык болзун!
Эге оруу бурун болзун!
Ада Хунге, ие Черге,
Ак-кок Дээрге, Отка, Сугга,
Айдыс кылып, чажыг чажып,
Авыралдап чудуулунер!
2.башк-чы:  Уткуп турар Аът чылы
Уттундурбас буян-кежиктиг,
Ууттунмас элбекшилдиг болзунам!
Байлак дужут хайырлазын, оршээ!
Багай чуве хайлы берзин, оршээ!
Чаа чыл-биле бугу чонум,
Шагаа-биле курай-курай!
Шупту: Курай-курай!



Приложенные файлы


Добавить комментарий