Болуушкун наклонениези


Темазы: Кылыг сөзүнүң болуушкун наклонениези.
(6-гы класска чаа тема тайылбырының кичээли)
Сорулгазы: 1. Болуушкун наклонениези болгаш ооң үелерин уругларга билиндирип, кожумактарының шын бижилгезин өөредир.
2. Кылыг сөзүнүң наклонениелерин аас болгаш бижимел чугаага шын ажыглаарынга чаңчыктырып, сайзырадыр.
3. Уругларны ажылгыр, кежээ чорукка кижизидер.
Дерилгези:  карточкалар, сюжеттиг чуруу, таблица, мультимедиа дериг-херексел.
 
Кичээлдиң чорудуу:
I. Организастыг кезээ:
-- Амыргын-на бе, уруглар? Бис бөгүн анаа эвес кичээл эрттирер бис. Ам бот-боттарыңарже удур-дедир көрээлиңер, хүлүмзүрүүлүңер, иштивисте шуптувска чедиишкиннерни күзээлиңер. Мен силерге идепкейлиг, шалыпкын ажылдаарыңарны күзедим. Ам оожум олуруп алыңар. II.Катаптаашкын:
- Бис элээн үелер иштинде тоолчургу «Кылыг сөзү» деп чуртта аалдап чоруп турар болгай бис. Ол чурт улуг, солун чажыттарлыг дээрзин өөренип эрткен темаларывыстан билип алган болгай бис. Бөгүн Кылыг сөзү деп хаан биске ам база бир чажыдын ажыдып бээр дээн. Ынчалза-даа бир негелде-даалга салып турар-дыр, ол даалганы кылыптар болзувусса, Кылыг сөзү дугайында база бир чаа чүүлдү билип алыр бис.
1. Айтырыгларга харыылаар:
--Эрткен кичээлдерде өөренген чүүлдеривисти кончуг дүрген сактыптаалыңар.
- Кылыг сөзү деп чүл?
- Кандыг айтырыгларга харыылаттынарыл?
- Кылыг сөзү чүлерге өскерлирил?
- Кандыг арыннар барыл? Каштың саны барыл?
Кылыг сөзүнүң үелери
- Кылыг сөзүнүң хевирлери?
Оюн «Чурттакчыларын тывар»
Чалгаа болба, шүлүүң өөрен, чечек чулба, эжиңге шаптыктава, онаалганы кыл, дүрүмнү сагын, идепкейлиг ажылда.
- Эрткен кичээлде кылыг сөзүнүң кандыг хевирлерин өөренип эгелээн ийик бис? (Наклонениелер)
- Тыва дылда каш наклонениелер бар? (Тыва дылда кылыг сөзүнүң наклонениелери 5 аңгы хевирлерлиг). Самбырада таблицаже кичээнгейни угландыраалыңар.
НаклонениелерДүрүмү ЧижээБолуушкун наклонениезиХерек кырында болган, бооп турар азы болур кылдыныгны илередир. Ай-кыс чечектер суггарган.
Ай-кыс чечектер суггарып тур.Ай-кыс чечектер суггарар.
Дужаал наклонениезиКылдыныг боттандырар дугайында дужаал (ай- тыышкын) азы дилег илередир. Уруглар ам кичээлиңер чок болза, моон чоруптуңар.
Даар наклолнениеӨске кылдыныгның бот- танырынга эргежок чу- гула кылдыныгны азы кылдыныг боттандырар күзелди ийикпе дилегни илередир. Аалга барзымза, инектер саар мен.
Чөпшээрел наклонениезиКылдыныгның ботаны- рынга чугаалап турар кижиниң чөпшээреш- кенин азы бүзүрелдиин илередир. Биске билдинмейн баар айтырыглар-даа тура бер- гей.
Кызыгаарлаар наклонение Өске бир кылыг сөзүнүң кылдыныын үе азы хем- чээл талазы-биле кызы- гаарлаар кылдыныгны илередир. Башкы келгиже, манаар болган бис.
 
III. Чаа тема тайылбыры:
1. Башкының сөзү
--Ам кыдырааштарыңар ажыткаш, бо хүнгү ай, хүннү бижээш, самбырада чаа теманың адын бижип алыңар: «Кылыг сөзүнүң болуушкун наклонениези болгаш ооң үелери».
2. Таблица-биле ажыл--
-- Сактып алыңар, кылыг сөзүнүң наклонениелериниң аразындан чүгле болуушкун наклонениези үелерге, саннарга болгаш арыннарга өскерлир. Ында тускай наклонение кожумаа чок. Ынчангаш ону үе, сан, арын кожумактары илередир. Болуушкун наклонениезинден өске наклонениелер үелерге өскерилбес. Олар чүгле саннарга болгаш арыннарга өскерлир. Ам дараазында слайдыны көрээлиңер. Ында болуушкун наклонениезиниң үелеринче кичээнгейни салыптаалыңар. (табл. 2)
 
  Дүрүм--биле ажылСамбырада схемаже көрээлиңер.Чижектерже кичээнгейни угландырыңар.

IV. Быжыглаашкын:
1. Ном-биле ажыл--Номнарыңарның 96 дугаар арыннарында Мергежилге 225-ти бижимел кылыптаалыңар. Бердингенин эштеринге кым дыңзыдыр номчуп бээрил?
--Эр хейлер! Кылыг сөзүнүң кандыг хевирин өөренип алдывыс? (Бол.нак., ооң үелери)
2. Ынчангаш бо хүн өөренген темавысты ам-даа ханы быжыглап алыры-биле дараазында «Кылыг сөстүг шаптааразыннарны» эртип, бот ажылдарны, кылыр бис.

-- самбырага өскертип кылыптаалыңар. Кымнар самбырага кылыптарыл? Арткан улус кыдырааштарыңарга кылып олуруңар. Өскертип алган кылыг сөзүңерни тургузуунуң аайы-биле шыяр. Шын бижилге дүрүмүн чугаалаар. Кызыл будук-биле бижээн үжүктерни узун дургаар номчуптуңарам, УТПА. Ынчангаш силер бол.накл.келир үезиниң кожумаа (ар, ер, …) дээрзин сактып, утпас силер.
3. Чурук-биле ажылСамбырада чуруктуң бердингенин кым номчуптарыл? Чурукче кичээнгейлиг көрээлиңер? Ында кымнарның амыдыралын көргүскенил? Бо чурукка хамаарыштыр кандыг үлегер домак чугаалап болур силер?
«Хойлуг кижи – каас, инектиг кижи – тодуг» деп үлегер домактың утказын кым чугаалаптарыл? (өөреникчиниң харыызы).
--Эр хей!
-- Аалдыг төрелдериңерже чайгы дыштанылгаңарда барып турар силер бе, уруглар?
--Ынчангаш, уруглар, силер база күш-ажылга эрес кежээ болуп, ада-иелериңерге база өскелерге-даа дуза кадарындан ойталавайн чоруңар, «күш ажыл кижини каастаар». Ам «Чайлагга» деп кыска чогаадыгдан бижиптээлиңер. (4-5 мин).
Даяныр сөстерин самбырага бижиир: кадарар, сагжыр, оъттап чор, малчын, …
--Чогаадып алганыңар домактарыңарны эштериңерге ыыткыр кылдыр номчуп бериңерем, уруглар! Күзелдиг кижи номчуп бээр.
--Ук домактарыңарда кылыг сөстериниң болуушкун наклонениезинин үезин, санын, арыннарын тодарадыңар
3. Шилилгелиг диктант.
Онаалгазы: Ам кыдырааштарыңарны үш кезекке чаргаш, эрткен үе, амгы үе, келир үе деп аңгылай бижип алыңар. Мен домактар номчуурумга, силер оларның аразындан кылыг сөзүнүң болуушкун наклонениелерин үелер аайы-биле чара бижээш, кырынга санын, арынын тодарадып бижиир силер.
Домактар:
      Болат миннип кээрге, дүмбей дүн дүжүп келген (э.ү.). Хүн щагда-ла үнүп келген (э.ү.). Чудурук хире коргулчун эккеп бээр мен (к.ү.). Мергенниң сыстып үнүп чыдар бажын, шимчеш-даа дивес караңгы кара тайга, карактап, кадагалап турар (а.ү.). Чадамба солун чугаазын төнчүзүнге чедирбейн, уйгузураан боор, ыыттавайн барды (э.ү.). Копеек дег бүрүлерниң аразында киш-кулаа, айыраң кызыл чаптып чыдыр(а.ү.).
--Ынчангаш кыдырааштарыңар чаныңарда орар эштериңер-биле солчуп алгаш, мен номчуурумга силер эжиңерниң частырыгларын хынаар силер.
V.Онаалга бээри:
§36. Мергежилге 226 арын 96.
VI.Түңнел:
1. Демдек салыры--Кичээлге эки ажылдаан уруглар демдектериңерни салып бээйн, дневниктериңер эккелиңер. (Уругларның аттарын адааш, демдектер салыр) .
2.Түңнел катаптаашкын--Бо хүн өөренген темавыска хамаарыштыр айтырыглар бар бе? Бир эвес билдинмес чүүл бар болза айтырып алыңар. (Уругларның билбейн барган чүүлдери бар болза башкы арткан үеде кысказы-биле чедимчелиг кылдыр тайылбырлап бээр).
--Ынчангаш, кылыг сөзүнүң наклонениелери каш хевирлиг болду?
--Эр хейлер! Кичээл төнген, дыштанып алыңар!

Приложенные файлы


Добавить комментарий