Грамматиктиг сайгарылга


ФОНЕТИКТИГ САЙГАРЫЛГА.Сѳсте чеже үжүк, үн, слог барыл?
Слогтар ажык бе, хаалчак бе?
Үн бүрүзүнүӊ сайгарылгазын кылыр.
Ажык үн – узун бе, кыска бе азы ѳк-биле
адаар бе; кадыг, чымчаан то-
дарадыр; дыл соонуӊ бе, дыл мурнунуң бе, айтыр; эрин-
биле адаар, адавазын айтыр.
Ажык эвес үн – бѳлүүн айтыр:
(күштүг а/э.үн, дүлей;
кошкак а/э.үн, дүлей азы ыыткыр;
аяар а/э.үн, ыыткыр).
МОРФЕМНИГ
САЙГАРЫЛГА.
Сѳстүң дазылын тывар.
Сѳстүң кожумактарын айтыр:
чогаадылга кожумаа;
хевир тургузар кожумактар (чүве адының чассыткан, бичелеткен хевириниң кожумактары; кылыг сѳзүнүӊ залог, вид кожумактары);
ѳскертилге кожумактары (сан, хамаарылга (арын), падеж кож-ры);
Дѳзүн айтыр (укталган дѳс бе азы укталбаан дѳс бе).
ЛЕКСИКТИГ САЙГАРЫЛГА.
Сѳс кандыг чугаа кезээнге хамаар-жырын тодарадыр;
Лексиктиг утказын айтыр (чаӊгыс азы хѳй уткалыг бе);
Сѳстүӊ омонимин, синонимин, анто-нимин айтыр.
Чижээлээрге:
Ак – демдек ады; кандыг-бир чүвениӊ ѳӊү;
хѳй уткалыг сѳс;
антоними – кара;
синоними – чырык, арыг, эки;
омоними – ак (кылыг сѳзү).
МОРФОЛОГТУГ САЙГАРЫЛГА.
Чүве ады – эге хевири (чаӊг.саны, А.п.);
укталган бе, укталбаан бе;
ниити бе, хуу бе;
кожумактарын айтыр (сан, ха-
маарылга, падеж);
домакка ролю.
Демдек ады – укталган бе, укталбаан бе;
бѳлүүн айтыр (шынарыныӊ
бе, хамаарылганыӊ бе);
шынарыныӊ демдек ады-
ныӊ чадазын айтыр (ѳйүнде,
кошкадыр, күштелдирер);
домакка ролю.
МОРФОЛОГТУГ САЙГАРЫЛГА.
Сан ады – тургузуунуӊ аайы-биле бѳлүүн
(бѳдүүн, нарын, каттышкан);
утказыныӊ аайы-биле бѳлүүн (түӊ, дугаар, чыырыныӊ, хуваа-
рыныӊ, үүрмектээриниӊ) айтыр;
домакка ролю.
Ат орну – бѳлүүн айтыр (арынныӊ, айты-
рыгныӊ, айтылганыӊ, тодара-
дылганыӊ, тодаргай эвес);
кандыг чугаа кезээн айтып ту-
рар болдур, ооӊ грамматиктиг демдектерин тодарадыр.
Чижээлээрге:
Силер–ат орну, арынныӊ, хѳйнүӊ саны,А.п.МОРФОЛОГТУГ САЙГАРЫЛГА.
Кылыг сѳзү – эге хевирин айтыр; дѳзү (укталган бе, укталбаан бе);
тургузуунуӊ аайы-биле бѳ-
лүүн айтыр (бѳдүүн, нарын,
составтыг); причастие азы
деепричастие хевири бе;
наклонениезин айтыр;
болуушкун наклонениези болза, үезин, арын , санын
айтыр; домакка ролю.
Наречие – укталган, укталбаанын айтыр;
кайы бѳлүкке хамааржырын
толарадыр.
СИНТАКСИСТИГ САЙГАРЫЛГА.
Бѳдүүн домак:
Грамматиктиг ооргазы (грамматиктиг оорга чаӊгыс болза, ол бѳдүүн домак болур);
Ийи чугула кежигүннүг бе азы
чаӊгыс чугула кежигүннүг бе, (чаӊ-гыс чугула кежигүннүг болза, бѳлүүнайтыр (тодаргай арынныг, тодар-гай эвес арынныг, арын чок, ат до-маа));
Делгереӊгей бе, делгереӊгей эвес бе;
Чугааныӊ сорулгазыныӊ аайы-биле бѳлүү (медээ, айтырыг азы кыйгырыг домаа бе);
Нарынчыттынган бе (причастиелиг, деепричастиелиг бѳлүглел, киирилде
сѳстер, киирилде домак, адалга, чаӊгыс аймак кежигүннер азы
тускайлаан кежигүннер бар болза, домак нарынчыттынган болур).
Нарын домак:
Грамматиктиг ооргазыныӊ санын ба-рымдаалап, домактың тургузуун тодарадыр (нарын), кызыгаарын кѳр-гүзер;
Бѳдүүн домактар аразында чүнүң дузазы-биле холбашканын айтыр;
Кезектериниң аразында холбаазының аайы-биле бѳлүүн айтыр (ЧПНД бе азы ЧКНД бе).
Чагырышпаан нарын домак (ЧПНД):
Домактың кезектериниң кызыгаарын тодарадыр база кезектер чүнүң дуза-зы-биле холбашканын айтыр (эвилел-диг, эвилел чок).
Бижик демдектерин салганын тайыл-бырлаар;
Домактың схемазын тургузар.
Чагырышкан нарын домак (ЧКНД):
Кол болгаш тайылбыр домактарны то-дарадыр, кызыгаарын айтыр;
Тайылбыр домактарның кол домакка каттыжып чоруур аргалары;
Тайылбыр домактарның айтырыы, оларның бѳлүү;
Бижик демдектерин салганын тайыл-бырлаар;
Домактың схемазын тургузар.
Дузалал чугаа кезектери-ниң сайгарылгазы.
Эдеринчилер:
Эдеринчини тыпкаш, кандыг чугаа кезээн-ге хамаарышкан сѳс-биле кады ажыглат-тынганын чугаалаар.
Эвилелдер:
Эвилелди тыпкаш, бѳлүүн айтыр ( чагы-рыштырар азы чагырыштырбас);
Чагырыштырбас болза, хевири канды-гыл (каттыштырар, удурланыштырар, аңгылаштырар).
Артынчылар:
Артынчыны тыпкаш, бѳлүүн айтыр (ай-тырыгның, бадыткалдың,дадагалзалдың, күштелдирериниң, даап бодаарының).

Приложенные файлы


Добавить комментарий