Шагаа — чоннун байырлалы


МБОУ Шамбалыгская СОШ
Класс шагы

Сат Ч.М.
Шамбалыг 2014
Темазы: Шагаа- чоннун байырлалыСорулгалары:
Уругларга Шагаа – онзагай чараш байырлал деп билиндирери.
Оореникчилерни чаагай чанчылдарга ооредири; тыва чоннун шаанда ойнап чораан оюннарын таныштырары.
Оореникчилернин сагынгыр-тывынгыр чоруун, дыл-домаан сайзырадыр.
Арга-методу: тайылбыр, коргузуг.
Класс шагынын чорудууОрганизастыг кезээ.
Шагдан тура огбелернин сагылгазы,
Чараш чаагай чанчылывыс, эртиневис Шагаа ол-дур,
Чаагай сеткил сеткип тургаш чолукшууру,
Чанчыл болган, хундуткелдиг байырлал-дырЭрги чылды удеп тура, Чаа- чылды уткуп тура,
Эки сеткил сеткивишаан, бодавышаан,
Эн-не эки демдектерлиг болур дээштинЭэлгир чараш чылан чылын уткуулуннар!
Класс шагынын темазын, сорулгазын дамчыдары.
- Уруглар, бо хун бистер класс шагында улуг байырлалывыс Шагааны уткуур бис. Чуу деп чылды уткуур бис? (Оореникчилер харыылаар).
- Шаанда бистин огбелеривис Шагааны чолукшулга-биле эгелээр чораан. Бистер база чолукшулгадан эгелеп, Шагааны уткуулунар (чолукшуур).
- Шагаа келген улуг кижилер онза хүндүткелдиг, оларның-биле чолукшуурдахар-назыны бичии кижи ийи холлу бурунгаар сунуп, үзеш кылынгаш, улуг кижиниң ийи холунуң адаан дозуп салбышаан, «Амыр-ла!» деп чугаалаар. Бо дээрге шаг-шаандан бээр улуг кижини хүндүлеп, дыңнап, аныяк кижиниң биче-сеткилдиин илередип турар тыва кижиниң ёзулалы, чаңчылы.
Шулуктер, йорээлдер номчулгазы …(оореникчилер шээжилеп алыр).
Шагаа дугайында таныштырылга.
1.Шагаа - Чөөн чүктүң чонунуң байырлалы . Ол эрги чыл-биле чаа чылсолужулгазының үезинде болур. Ол дээрге 1637 чылдар үезинде-ле астрологэртемдениң сылдыс чурагайында үндезилеттинег улуг эртем болур. Делегейниң чыл эргилдези 12 чыл болгаш-ла катаптаттынып, солчуп турары-биле, дириг амытаннарның ишдинден тускай шилиттинген 12 дириг амытаннарныңхевирлери кирген . Оларга: күске, инек, пар, тоолай, улу, чылан, аът, хой, мечи, дагаа, ыт, хаван хамааржыр. Ол дириг амытаннарны кииргени утка-шынарлыг. Амытан бүрүзүнүң амыдыралы бир онзагай, кижиже чоокшулаштырып деңнээрге, оларның аажы-чаңында болгаш амыдыралында дөмей чүүлдер бар бооп турар.
Чижээ: бо чылын аът чылын уткуп алыр бис. Аът чылындатөрүттүнген кижилерниң өске чылдарда төрүттүнген кижилерден ылгалдыгчүүлдери: ажылгар, турум; ынчалза-даа хорадай бергенде халалыг чанныг.
Ынчангаш Шагаа дээрге-улуг болгаш бичии уругларның байырлалы. Аңаа баш удур белеткенир, мал семис тупда-ла кончуг иртти дөгергеш, өреме, саржаан, чодураалыг, үүргенелиг чөкпээн, үүже-хырбачазын белеткеп алыр.
Шагаа үези чоокшулап олурда, аал чоогунуң, өг иштиниң, бажыңбалгатың соңга-хаалгазын – шупту эт-херекселде эрги чылдың хир-чамын аштап, арыглангаш, кижи бодунуң сагыш-сеткилин боданып, арыглап кылган ижин сайгарып боданыр. Ол дээрге үнген чаа чылдан эгелеп кижи бодунуң чурталгазын эки талаже углап-баштап, ачазының, акызының, дуңмазының эки эжи, дузалакчызы, чөлеңгиижи болуп, төрел чонунга харыысалгалыг болуру-дур.
Чаа чылды уткуурда саң салыр савага делгеп белеткеп алган ажы-чеминиң дээжизин алгаш, хүн үнер чүкче углай салгаш, чемниң дээжизин өртедир. Ол чүнү илередип турарыл дээрге, чаа үнүп орар чылды чалап, уткуп ап турарывыс ол.
Даң аткан, хүн херелдери-биле Шагаа байырлалы эгелээр.
(Шагаа дугайында презентация коргузер.)
Моорейлер.
Шагаа хүнү мөөрейлигАдыш – чарыш маргылдаалыгИйи кезек үстүп алгашОюн - хөгже кирээлинер!
Айтырыглар барды, харыыланар уруглар!
1.Сээн чылын чул? Ол дириг амытанны оттунуп корем.
2.Дириг амытаннарнын кайызы чыл санаашкынынче кирбээнил? (Теве кирбээн.)
3.Ол дириг амытаннарнын кайызы Тывада чогул? (пар, улу, мечи)
4.Кайызы соястаарлар аймаанга хамааржырып? (чылан)
5.Чылда кирген дириг амытаннарнын аттары-биле холбашкан унуштерни аданар. (Ыт-кады, чылан-сыртыы, инек-караа.)
6.Оларнын кайызы чалгынныгыл?(Улу, дагаа.)
7..Кайызы черге, сугга-даа чоруур, дээрге-даа ужарыл?(Улу.)
8.Чыланны ойзу аданар? (Узун-курт, кулбураар, чылбыраар, соястаар.)
9. Чуу деп чылда кирген амытаннарны азырап турар бис? (инек, ыт, аът, хой, дагаа, хаван)
10. чылда кирген чуургалаар дириг амытаннар? (дагаа, чылан)
11. Мечини оон оске адаарын тывар (сарбашкын, кижи-бурус)
12. Судун саап ижер амытаннар (инек, аът , хой).
Үлегер- домактар, дүрген чугаалар, узун – тыныш, кожумактар, тывызыктар эрте-бурунгу чонувустуң эртинези деп билир болгай бис. Кым тиилээр эвес чеве!
(Класс 2 командага чарлып алыр)
Дурген чугаа моорейи.
Сагынгырлар, аваангырлар,
Саат чокка бадырыптар,
Таваар, оожум чугаалавасДурген чугаа, чараш чугаа.
Улегер домактар моорейи.
Чижелээрге: Шапты бижек эътке тыынмас,
Чалгаа кижи ишке тыынмас.
«Тывызыым дытта, тоолум дошта» - тывынарам. Тывызыктар моорейи.
Кожамыкка кончуг-ла мен, кожа тырткаш салыр ла мен! Кожамыктар моорейи.
Кичээлдин туннели.
Чаа чылда ТывавыскаЧазык-чаагай чурттаалынар!
Чаргы-чаалы кылбаалынар,
Чазый-чилби болбаалынар!
- Чаа чылды эки уткуп, чаа-чаа чедиишкиннерлиг, чугле дорт-бештерге оорениринерни кузедим! Кузеливис бутсун, курай-курай!

Приложенные файлы


Добавить комментарий